ديالوق و پولميك

روستم کمال: ۱۹-جو یوزایل آذربایجان شاعیرلری آنلام‌سیزدیر

Rustem-Kamalحاضیرلایان: سما

۱۹-جو یوزایل آذربایجان ادبیاتینی چوخ آنلام‌سیز بیر دؤور، ادبیاتین آگونییاسی آدلاندیردینیز.

- ۱۹-جو یوزایل حاققیندا بلاغت‌لی فیکیرلری بیر قدر آباردیلمیش حساب ائدیرم. او دؤورون آذربایجان ادبیاتی تاریخینده موکممل، فرق‌لی بیر دؤنم اولدوغونو قبول ائتمیرم. اؤنجه‌لیک‌له ۱۹-نجو یوزایل آذربایجان ادبیاتیندا تمثیل اولونان شاعرلرینین چوغون‌لوغو اسکی، ایران ادبیاتی‌نین گله‌نک‌لرینی داوام ائتدیریردیلر، بونا آنلام‌سیز ایدیلر.

کیم ایدی میرزه شفیع واضح؟ میرزه شفیغ درویشانه بیر حیات کئچیرن صوفی شاعر ایدی. خطاط‌لیق‌لا مشغول ایدی. بیر دوشونون، میللت دمیر یولو چکیر، قافقازا پوست، مطبوعات گلیر، اونیوئرسیته‌لر آچیلیر، تئاتر گلیر، بو کیشی ده اوتوروب اؤز گوشه‌سینده دیوان شئعری یازیر.

- واضح آوروپادا قبول اولونوب آخی…

- بیرینجی‌سی آوروپادا قبول اولونان شئعرلر واضح شئعرلری دئییل، بودئنشتئدین او شئعرلر اساسیندا یازدیغی ائکزوتیک شئعرلردیر. ۱۹-جو یوزایلده گئنل‌لیک‌له آوروپا ادبیاتیندا، اؤزل‌لیک‌له ده آلمان ادبی- فلسفی مکانین‌دا دوغویا، اوریانتالیزمه ماراق چوخ بؤیوک ایدی. بو ماراق دالغاسیندا همین شئعرلر ده آلمان‌دا مشهورلاشدی، دبه میندی. بو دا داها چوخ بودئنشتئدین امه‌یی‌دیر. باشقا دیلدن، باشقا شئعرسل یاپی‌سال آوروپانین مئنتال، ائستئتیک تفککورونه چئویریلن شئعرلرین آشاغی کئیفیتینی هامیمیز بیلیریک.

بودئنشتئد اولا بیلسین کی، اوردا موتیولری، قونولاری گؤتوروب، اما اونو نیچه‌یه قدر آلمان تفککورو نئجه قبول اولونوردوسا، او روحدا دا تقدیم ائتمیشدی. یعنی، آوروپادا چاپ اولونان واضح دئییلدی، اونون ده‌ییشدیرمیشی ایدی. بونو واضح‌شوناس‌لار دا، آلمان ادبیاتی ایله مشغول اولان اوزمان‌لار ده یاخشی بیلیرلر. اونا گؤره ده واضحی، عابباسقولو آغا باکیخانووو آیدینچی‌لیغین داشیییجی‌سی سایماق مئتودولوژی باخیم‌دان یانلیش‌دیر.

- سیزین دئدیک‌لرینیزین هئچ بیری آخوندووا اویغون گلمیر. اونو آییریرسینیز، ائله‌می؟ بیر ده او وار کی، آخوندووو، آخوندوو ائد‌ن ائله واضح اولوب.

- معلم اولماق او دئمک دئییل کی، اونو ادبیات تاریخینده ساخلاماق لازیم‌دیر. آغ شمس‌الدین ده فاتح سلطان محمت‌ین معلمی اولوب، اما اونا فاتح‌لیک ایستاتوسو وئریلمه‌ییب. آریستوتئل ده ایسگندرین معلمی اولوب. فیلوسوف قان‌ ایچن بیر فاتح یئتیشدیریب. یعنی بیری‌نین او بیرینه دخلی یوخ‌دور. اؤنجه‌لیک‌له آخوندووون یئتیشمه‌سی‌نین معین سبب‌لری وار ایدی. تیفلیس ادبی محیطی، روس دیلی، قافقاز جانیشین‌لیگی، تیفلیس‌ده‌کی روس تئاتری، میللی کیملیک آلقی‌لاری (حس خودآگاهی ملی) چوخ گوجلنمیش باشقا ائتنوس‌لارین – گورجو و ائرمنی‌لرین – آراسیندا اوتوروب-دورماسی اونو چوخ ائتگیله‌دی. اونون اوتوروب-دوردوغو آدام‌لارین چوغونلوغو ائرمنی‌لر، گورجولر ایدی. قاسیم بی زاکیری، حسن بی زردابی‌نی چیخاندان سونرا، اونون بوتون دوست‌لاری ائرمنی‌لر، گورجولر اولوب.

- بس باکیخانوو؟

- آخوندووون باکیخانوولا ایلیشگی‌لری هله سوال آلتیندادیر. چونکی آرشیولر تمامن آچیلماییب. باکیخانووون مکتوب‌لاری چاپ اولونماییب. بیز بیلمیریک، اونلارین آراسیندا نه کیمی موناسیبت اولوب. حتی ۱۹-جو یوزایل آذربایجان ادبیاتی ایله مشغول اولان خاریجی اوزمان‌لار دا دئییرلر کی، بو دؤور تزه‌دن یازیلمالی‌دیر.

- توتاق کی، ۱۹-نجو یوزایلی شیشیردیریک. اما ۱۹-نجو یوزایل‌له ۱۸-نجی یوزایلی توتوشدوراندا عینی منظره‌نین ۱۸-نجی یوزایلده ده باش وئردیینی گؤرموروک‌مو؟

- گئنه‌ل‌لیک‌له ‌ادبیات‌دا ترققی مسئله‌سی یوخدو. ندن‌سه بیز بو فیکیرده‌ییک کی، ۱۸-نجی یوزایلدن سونرا موطلق یوکسه‌لیش گلمه‌لی‌دیر. اونا قالسا بیز نظامی‌دن، یاخود فضولی‌دن چوخ‌مو قاباغا گئتمیشیک؟ ۱۸-جی یوزایل آذربایجان ادبیاتیندا باش وئر‌ن ائتنیک، ائستئتیک چالخانتی‌لارین (تبددولات‌لارین) ۱۹-نجو یوزایلده آرخاسی گلمه‌دی. چونکی ایران ادبی کانون‌لاری‌نین داشیییجی‌لاری همین ائتنیک-ائستئتیک کانون‌لارین، شیفاهی خالق

ادبیاتین‌دان، ائلات ادبیات‌دان، واقیف‌ین قوشمالاریندان گلمه تفککور سیستئمینی یاخینا بوراخمادی. باخ اونا گؤره قاسیم بی زاکیر بؤیوک شاعر اولا بیلمه‌دی. چونکی او بیلمیردی فضولی گله‌نک‌لرینی داوام ائتدیرسین، یوخ‌سا واقیف گله‌نک‌لری ایله گئتسین. مثال وار، ایکی طرفه باخان چاش اولار. او بیلمیردی واقیفانه شئعرلر یازسین، یوخ‌سا فیضولانه شئیرلر یازسین. اونا گؤره ده اورتادا قالمیشدی.

- واقیفی چوخ یاخشی قئید ائتدینیز. واقیف هم حیاتی، هم ده یارادیجی‌لیغی ایله بوتؤولوک‌ده ۱۸-نجی یوزایل حادثه‌سی‌دیر. بوردا سیزه حاق وئریرم. چونکی ۱۹-جو یوزایلده واقیف کیمی پارلاق شاعر یوخ‌دور. حتی آخوندوو دا فضولی حاقیندا مقاله‌سینده دئییر کی، فضولی شاعر دئییل، اما واقیف شاعردیر.

- آخوندوو زاکیری واقیف‌دن ده اوستون توتور.

۱۹-جو یوزایلده واقیف گله‌نه‌یی نیه داوام ائتمه‌دی؟

- بیرینجی‌سی ایران دیسکورسو چوخ گوج‌لو ایدی، ایکینجی‌سی همین دیسکورسون داشیییجی‌لاری تیفلیس‌ده، گنجه‌ده اؤنم‌لی رولا مالیک ایدیلر. ایران دیسکورسونون داشیییجی‌لاری اولان باکیخانوو، سید عظیم شیروانی وار ایدی. عمومیت‌له، شیروان بؤلگه‌سی ادبیات‌دا آیریجا بیر ادبی وادی‌دیر. اونون باره‌ده آیریجا مؤوضوع کیمی دانیشماق لازیم‌دیر. «اکین‌چی» قزئتی چاپ اولوناندا سید عظیم بیر ایل بیلمه‌دی نه یازسین. چونکی «اکین‌چی» قزئتی‌نین ظهور ائتمه‌سی بو کلاسیک گله‌نه‌یین داشیییجی‌لارینی بیر قدر چاشباش سالدی.

واقیفین شئعر گله‌نه‌یی داها چوخ خالق تفککورونه، ائلات یادداشینا کؤکله‌نمیش‌دی. تصادفی دئییل کی، واقیف اؤلندن سونرا ائوی یاندیریلا‌ندا ال‌یازمالاری محو اولسا دا اونون شئعرلرینی آراشدیرماچی‌لار خالقین دیلیندن توپلادیلار. واقیف یئگانه ائتنیک، ائستئتیک ژانر داهی‌سی‌دیر کی، اونون شئعرلرینی باشقا خالق‌لار دا اؤز الیفباسی ایله یادداشا کؤچوروبلر. واقیفین شئعرلرینی ائرمنی الیفباسی ایله یازییا کؤچوروبلر. سونراکی آراشدیرماچی‌لار محض بو منبع‌لردن ایستیفاده ائدیب اونون شئعرلرینی یازییا آلیبلار، چونکی واقیفین اورتادا هئچ بیر الیازماسی یوخ ایدی.

- بس واقیف‌دن گلن گله‌نک فولکلور واسطه‌سیله نیه گوج‌لنمه‌دی؟

- فولکلور تفککورو ائتنیک اؤزبیلینج‌له باغلی‌دیر. باکیخانوو، میرزه شفیع واضح، سید عظیم شیروانی ائتنیک اؤزبیلینجه باغلی شاعرلر دئییللر.

۱۸-جی یوزایلده ایران مدنیتی‌نین داها گوج‌لو اولدوغو بیر دؤورده واقیف یارانا بیلیر، اما ۱۹-جو یوزایلده بئله بیر شاعر یارانا بیلمیر. بو، نئجه اولا بیلر آخی؟

- میستیک، ایلاهی سبب‌لری بیر طرفه قویاراق دئییرم کی، واقیف‌ین یارانماسی ایکی سبب‌له باغلی‌دیر. بیرینجی سبب ۱۸-جی یئزایلده ائرکک‌لیک کولتونون گوج‌لنمه‌سی‌دیر. ۱۸-نجی یوزایلده آذربایجان ادبیاتین‌دا کیشی‌لیک کولتو چوخ اؤنملی اولماغا باشلاییر. هر بیر خان اؤزونو کیشی ساییر، یعنی ائرکک معناسیندا دئییرم. خان‌لارین بیر-بیری ایله موناسیبت‌لری، قادین‌لارا موناسیبت‌لری، شوشانین سالینماسی، بونلار هامی‌سی کیشی‌لیک کولتو ایله ایلگیلی‌دیر.

باخمایاراق کی، قاجار آختالانیب، او دا اؤزونو ائرکک کولتونون داشیییجی‌سی حساب ائدیر. اونون تیفلیسی آلماسی دا سانکی قادینین فتحی‌دیر. قاجار تیفلیسه گیره‌ن‌ده عسگرلرینه ایجازه وئردی کی، اونلار قادین‌لاری زورلاسینلار. قادین‌لارین آیاقلارینا داغ باسیردیلار کی، بو قادین‌لاری قاجار عسگرلرینین زورلادیغی بیلین‌سین. اوزون مدت تیف‌لی‌سین کوچه‌لرین‌ده آخسایان قادینلار گؤرونوردو. بو دا آنجاق ائرکک‌لیک باشلانغیجی گوج‌لنمیش مدنیت‌ده اولا بیلر. واقیفین شعرلری ده کیشی‌نین قادینا اولان موناسیبتی‌دیر.

ایکینجی شرط خان‌لیق‌لارین مؤوجودلوغو ایدی. هر بیر دؤولت اؤزونون ژانر، پافوس، ایدئیا سیستئمینی گتیریر. خان‌لیق‌لارین تشککولو واقیف پافوسونون گلمه‌سینی شرتلندیردی. اگر بیز دؤولتین اؤزونه ژانر کیمی باخساق گؤره‌ریک کی، مؤوجود ژانر واقیف قوشمالارینین یارانماسی اوچون مونبیت دؤور ایدی.

- گلین مؤوضوعنو شخص‌لندیرک. قاسیم بی ذاکیردن باشلایاق. اونو نیه شاعر حساب ائتمیرسیز؟ درس‌لیک‌لرده ده وار.

- دوزو، ذاکیری بؤیوک شاعر حساب ائتمیرم. باکیخانووو دا شاعر کیمی تانیییریق، اما منه بیر قایناق گؤسترین کی، او چاغداش‌لاری طرفیندن قیمت‌لندیریلسین. آخوندوو دا اونو تانیییردی. سید عظیم شیروانی ده اونو تانیییردی، ذاکیر ده. اونلار هئچ بیری باکیخانوو حاقین‌دا شاعیر کیمی دانیشماییب. «اکین‌چی» قزئتین‌ده باکیخانووون شایعرلییندن بیر جمله ده یازیلماییب. عابباسقولو آغا باکیخانوو قوبادا باغ ائوین‌ده اؤزو اوچون غزل یازیب‌سا، بو، او دئمک دئییل کی، اونون اجتماعی اهمیتی وار. باکیخانوو آذربایجان تاریخی‌نین ماراق‌لی بیر پئرسوناژی‌دیر، اما شاعیر دئییل. بلی او فارسجا منظومه‌لر یازیب، شئعیرلر یازیب. اما دی گل، کیمه‌سه تأثیری یوخ‌دور، مکتب یاراتماییب، دؤورون‌ده بدیعی یارادیجی‌لیغی ایله باغلی بیر دنه مقاله یوخ‌دور.

- اگر سیزه ائنسیکلوپئدییا اوچون مقاله یازماق تاپشیریلسایدی، عابباسقولو آغا باکیخانووون آدینین قاباغیندا نه یازاردینیز؟ او کیم‌دیر؟

- اونون آدینین قاباغینا بئله یازاردیم: اورتا عصر ائنسیکلوپئدیک عالیم‌لری‌نین سونونجو نماینده‌سی. او، تاریخ‌له، آسترونومییا ایله ماراقلانیردی. چوخ گئنیش بیلییی واردی. بیزده ادبی وادی‌لر وار. بو ادبی وادی‌ده اولان‌لار توتالیم آنجاق غزل یازیرلار، یا مئیخانا دئییرلر و عمومی پروسئس‌لرله هئچ ماراقلانمیرلار. بو، باکیدا ایندی ده قالیر. باکیخانوو دا سانکی بیر وادی‌دیر. باکی‌دا، یا قوبادا اوتوروب یازیرمیش. اونون یازدیقلاری‌نین ادبیاتا نئجه دخلی اولا بیلر آخی. اونا قالسا بیزده ایندی ده صوفی شاعیرلر وار کی، رساله یازیرلار. مگر اونلارین یازدیق‌لارینی ادبی تاریخه سوخماق لازیم‌دیر؟

- بس اوندا اونو ادبیات درس‌لیک‌لرینه نیه سالیرلار؟

- لئوناردو داوینچی‌نین ده شئعیرلری وار. اما اونو ایتالیان ادبیات تاریخینه سالمیرلار. هانسی‌سا شاعیرین ادبیات تاریخینه دوشمه‌سی‌نین بیر نئچه سببی وار؛ یا بختی گتیریر، یا او شاعیری آراشدیران اولور، یا دا سهو ائدیرلر.

- باکیخانوودا بو سادالادیق‌لارینیزین هانسی اولوب؟

- باکیخانوودا سادالادیق‌لاریمین اوچو ده اولوب. اونو هم آراشدیران‌لار وار، هم بختی گتیریب، هم ده سهو اولوب.

- بس سید عظیم شیروانی نئجه؟ اونون حاقی چاتیرمی ادبیات تاریخینه دوشمه‌یه؟

- سید عظیم شیروانی ادبی داورانیشی و شاعیرلیگی ایله ادبیات تاریخینده اولمالی بؤیوک شاعیردیر. بیزده ادبیات گله‌نه‌یی قیریق- قیریق گلیر، یعنی عصردن عصره آدلامالار اولمور. سانکی بیزده ادبیاتین یارانیب، چیچک‌لنیب و اؤلمه دؤورو بیر عصردیر. مثلاً، فیضولی ایله صائب تبریزی آراسیندا روح باخیمیندان ایلیشگی یوخ‌دور. ائله‌جه ده صائب تبریزی ایله واقیفی، سید عظیمی هئچ نه باغلامیر.

باخین، ۲۰-جی یوزایلده ده سووئت ادبیاتی یاراندی، چیچک‌لندی، تنزل ائله‌دی و دؤور قاپاندی. ایندیکی نسیل نه صمد وورغون‌دان، نه رسول رضادان، نه انور ممدخانلی‌دان گلیر. عثمانلی ادبیاتین‌دان فرق‌لی اولاراق آذربایجان ادبیاتین‌دا دیالئکتیک کئچید یوخ‌دور. بو میللتین ادبی ناتاماملیغین‌دان ایر‌لی گلیر. بو میللت بو گونه قدر ادبی جوغرافی سینیرلارینی معین‌لشدیره بیلمیر. خوراسان تورکمه‌نی حسنوغلونو دا ادبیات تاریخینه سالیر، کایسئری‌ده اؤلموش قاضی بورهان‌الدینی ده، کربلادا یاشامیش فیضولینی ده. اما کئچن یوزایلین ۳۰-نجو ایل‌لرینده بوردان کؤچوب گئتمیش، اؤزبکیستان‌دا یاشامیش، اؤزبک شئعیری‌نین ان بؤیوک اوستادلاریندان بیری مقصود شئیخ‌زاده‌نی ادبیات تاریخینه سالمیر.

گؤرورسوزمو، نئجه بؤیوک ضدیت‌لر وار؟ طبیعی کی، بوردا سبب‌لر چوخدو. آذربایجان ادبیاتیندا یادداش سورونو وار. ادبیات هم ده یادداش مسئله‌سی‌دیر؛ یعنی ادبی دیل یادداشی‌دیر، ژانر سیستئمی یادداشی‌دیر. ادبیات‌دا یادداش گوج‌لو اولاندا او واقیف‌ین دیلینی ۲۰-نجی یوزایله ده گتیریب چیخارا بیلیر. روسییادا پوشکین‌ین دیلینی بو گون ده اوخویورلار. برودسکی‌ده ۱۸-نجی یوزایل روس شاعیری دئرژاوین‌دن نه قدر سیتاتلار، اونونلا سس‌لشمه‌لر وار. میللت‌ده یادداش گوج‌لو اولمایاندا همین یادداش بوش‌لوغونو میف‌لرله دولدورور. آذربایجان ادبیاتی میف‌لرله دولودور؛ نیظامی میفی، فیضولی میفی.

بیز یئگانه خالقیق کی، کلاسیک‌لری جمع شکلینده ایشله‌دیریک – نیظامی‌لر، فضولی‌لر. باخین هئچ گؤرموسوزمو بیر روس پوشکین‌لر، دوستویئوسکی‌لر دئسین، یا بیر اینگیلیس بایرون‌لار دئسین. چونکی هر بیر شاعیر، یازیچی چوخ بنزرسیز دیر. بیزده ایسه کوتله تفککورو شاعیرلریمیزین ده سایینی چوخالتماقدادیر. بیز میف‌لرله میللی اونوماستیک سیستئمی‌میزی یارادیریق. نیظامی، نسیمی ، صابیر آدیندا نه قدر اوشاق‌لار وار. میللتین ائتنیک اؤزبیلینجی اولمایاندا او میفیک آدلارلا اؤز اونوماستیک بوش‌لوغونو دولدورور.

- اوندا بئله چیخر کی، سید عظیم ده بو آقونییایا عاییددیر؟

- شیمالی آذربایجان‌دا اولان شاعیرلر بو آقونییانی داها چوخ حیس ائدیردیلر. چونکی اونلار روسییانین، آوروپانین نفسینی داها یاخین‌دان دویا بیلیردیلر. اونلار باشا دوشوردولر کی، آرتیق کلاسیک سیستئم‌ده باش گیره‌لمک مومکون دئییل. اونا گؤره ده وورنوخوردولار.

۱۹-جو یوزایلده ان دب‌ده اولان ژانر هجو ایدی. اصلینه قالسا ذاکیر ساتیرالاری‌نین چوخو هجودن تؤره‌میشدی. جفرقولو خان نوایییه و باشقالارینا هجولری وار ایدی. چونکی او دؤورده رقیبی سیرادان چیخارتماغین باشقا یول‌لاری قالمامیشدی، کیمی‌سه اؤلدوره‌نی سیبیر گؤزله‌ییردی. علاج کیمدن‌سه آجیغی هجوله چیخماغا قالیردی، اونا گؤره ده ذاکیر و باشقا شاعیرلره هجولر سیفاریش وئریردیلر. ۱۲-نجی یوزایلین ان دب‌ده اولان ژانری مدحییه و فخرییه ایدی‌سه، ۱۹-نجو یوزایلده ایسه بو، هجو ایدی. تصادفی دئییل کی، سید عظیمین اوغلو اونون هجولرینی تبریزده چاپ ائدیر کی، بلکه بو یول‌لا آتاسینا شهرت قازاندیرسین. اما بو عکس ائتکی وئردی، آتاسینی حؤرمت‌دن سالدی.

- ذاکیری نئجه قیمت‌لندیریرسیز؟

- قاسیم بی ذاکیرین بختی اوندا گتیردی کی، او، آخوندوولا دوست ایدی. آخوندوو ایسه او دؤنم‌ده ایستر آذربایجان‌دا، ایستر ایران‌دا چوخ بؤیوک نفوذ صاحبی ایدی. تک-توک آدام‌لاردان بیری ایدی کی، وظیفه صاحبی ایدی. آخوندووون ذاکیرین تانینماسی اوچون معین ایش‌لر گؤردو. ذاکیر نسیل-نجابتینه گؤره ده بؤیوک حؤرمته مالیک ایدی. اینصافن اونون موکممل شئعیرلری ده آز دئییل.

ذاکیرین شئعیرلری هم دویقوسال آوراسی، هم ده میللی عنصرلری ایله چوخ گوجلودور. بیزیم میللی شاعرلریمیزدن‌دی. آذربایجان ادبیاتیندا ۱۹-جو یوزایلده ایله‌تیشیم‌سل سیستئم یارانمیشدی، بو اؤنجه‌کی یوزایل‌لرده مومکون دئییل‌دی. شیروان‌دا اولان سید عظیم شوشادا اولان ناتوان ایله یازیشیردی و یا آخوندوولا ذاکیرین ارتباطی واردی. ادبیات آرتیق ایله‌تیشیم سیستئمینه دؤنوردو. دوشونورم کی، بو معنادا ذاکیر یارادیجی‌لیغی اؤنملی رول اویناییر.

_____________________

Rüstəm Kamal 1962-ci ildə Rustavi şəhərində anadan olub. Əslən Qazaxdandır. İ.Kant adına Rusiya Dövlət Universitetinin Filologiya fakultəsini, aspirantura və doktoranturanı bitirib. Azərbaycanın müxtəlif ali məktəblərində dərs deyib. Hazırda Bakı Slavyan Universitetində çalışır.

Prezident təqaüdçüsüdür (2001, 2011). Bir çox monoqrafiyaların və filoloji esselərin müəllifidir.