خانه/ ائو

ژان پول سارتر نه دئییردی؟

jean-paul-sartreژان-پول سارتر (Jean-Paul Sartre) 1905-جي ايلده آنادان اولوب. گمي کاپيتاني اولان آتاسي او کؤرپه اولارکن دونياسيني دَييشير. آناسينين حيمايه‌سينده بؤيوين سارت اونا حددن آرتيق باغلانير. اون ايکي ياشلي سارترين کسکين اعتيراضلارينا باخماياراق، آناسي يئنيدن ائولنير و بئله‌ليکله، اونلارين آراسي سويويور. سارتر حياتينين چوخ حيصه سيني پاريسده ياشاياراق کئچيريب. پاريسين لئفت بانک کوچه‌سينده‌کي کافه لر و لوکسئمبورق پارکينين اوتوراجاقلاري اونون سئويملي مکانلاري ايدي. سارتر گؤزونون چپليیي، دالغين باخيشي، سون درجه قالين عئينه یي ايله سئچيليردي. سون درجه قيسا بويلو بير اينسان اولان سارتر اؤزونون تئز-تئز کيفير بيري اولدوغونو وورغولاييردي. 1964-جو ايلده نوبئل موکافاتينا لاييق گؤرولن موتفککير بو موکافاتي کاپيتاليست و بورژوا ماهيتلي اولماسينا گؤره آلماقدان ايمتيناع ائدير. 1980-جي ايلده اؤلن سارترين دفن مراسيميني 50 مين اينسان موشاييعت ائتميشدي.


سارتر فلسفي جريان اولان اگزيستئنسياليزمين (واراولوشچولوق) آپاريجي فيقورلاريندان بيري کيمي مهشورلاشميشدي. او، فلسفه‌ني ان جلب ائديجي ساحه لردن بيرينه چئويرمه یي باجارميشدي. "وارليک و هئچليک" آدلي قالين، اوخونماسي سون درجه آغير کيتابي يازديقدان سونرا سارترين مشهورلوغو خئيلي درجه آرتميشدي. آنجاق نه قدر غريبه اولسا دا، کيتاب داها چوخ آنلاشيلمازليغي ايله اونا مشهورلوق گتيرميشدي. اينسانلار اونون کيتابدا ايفاده ائتمک ايسته‌ديیي ايدئيالاري تام درک ائده بيلميرديلر. ايييرمينجي عصرين سونلاري اينسانلارين غئيري-موعين، ميستيکايا بورونموش ايدئيالارا اولان ماراغي سارتردان دا يان کئچمه‌دي و او، بو عصرين گتيرديیي ايمکاندان کارلي چيخان يازار اولدو.


اگزيستئنسياليزم فلسفه‌سي بير نئچه درين دوشونجه‌ني اؤزونده عکس ائتديرمکده‌دير:


بير: شئيلر بيز دوشوندويوموزدن داها غريبه دير
سارتر دونيانين اؤزونو بيزه غريبه و اسرار انگيز فورمادا نوماييش ائتديرديیي آنلارا داها چوخ ديقت يئتيرير. بيز گونده‌ليک منطيقيميزله همين آنلاري آنلايا بيلمير و باش وئرنلر بيزه گؤزله‌نيلمز، آبسورد و حتّي قورخولو گلير. سارترين ايلک کيتابي اولان "اورک بولانما" - اثر 1938-جي ايلده نشر اولونوب – بئله آنلار حاقيندا خاطيرلاتمالارلا بولدور. مثلا، اثرين قهرماني 30 ياشلي يازيچي راکوئنتين اويدورما بير فرانسيز شهرينده قاتارلا سياحت ائدير. او اَليني اوتوراجاغا سؤيکه‌ديکدن سونرا قفيل گئري چکير. سون درجه عادي، بسيط قورولوشدا ياراديلميش، ديقته بئله لاييق اولمايان بو اوتوراجاق اونا دهشتلي درجه‌ده غريبه گؤرسه‌نير. "اوتوراجاق" سؤزو همين آندا اونا اؤز ايلکين معناسيندان قوپموش گؤرونور، سانکي بو سؤزله اوللر هئچ بير زامان قارشيلاشماييب. بو اوتوراجاق اونا اؤلموش ائششگين اييرنج فورمادا قابارميش قارنيني خاطيرلادير. راقوئتين بو آني اؤزوندن قووماق اوچون، اؤزونو مجبور ائدير کي، اوتوراجاغين ساده جه اينسانلارين اوتورماسي اوچون ياراديلديغيني دوشونسون. همين بو دهشتلي آندا راقوئنتينين گؤردويونو سارتير "دونيانين آبسوردلوغو" آدلانديرير.
همين بو آن سارت فلسفه‌سينين اؤزگبيني تشکيل ائدير. سارترچي اولماق، روتين ياشانتيميزين بيزده ياراتديغي ایستابيل باخيش بوجاغيندان و اؤن يارغيلاردان تاماميله آرينماق، آزاد اولماق و اَن اؤنمليسي بو وارولما شکليني درک ائتمک دئمکدير. سارترچيليیين پئرسپئکتيويندن بيز حياتيميزين بير چوخ آسپئکتلرينه ده باخا بيلريک. "سئوگيلينله آخشام يئمه یي" دئيرکن عاغلينيزا گلن منظره‌ني دوشونون. عاغيلنيزا گلن منظره‌ده هر شئي منطيقي و نورمال شئيلر کيمي گؤرونور، آما سارترچي باخيش بوجاغي، بو اوزده اولان نورمالليغي يوخا چيخارداراق، آشاغي قاتدا گيزلنن غريبه ليگي اوزه چيخاردير. بو آخشام يئمه یي، اصلينده سنين دوغرانميش و فورمايا سالينميش آغاجين اوستونده اوتوراراق، اؤلو حئيوانين عوضولريني و بيتکيلري چئينيه‌رک يئديیين معناسيني وئرير. سنين قارشيندا دوران، بعضاً جينسيت اورقانينا توخوندوغون، سئوگيلين ده – ديگر ممه‌لي – عئيني شئيي ائتمکده‌دي. و ياخود، سنين ايشينه سارترچي گؤزلرله باخماغا چاليشاق: سن و سنين کيمي ديگرلري بدنيني پالتارلا ساريييب، بؤيوک بير قوتونون ايچريسينده توپلاشاراق بير-بيرينه آجيقلي سسلره موراجيعت ائدير. سن بير پارچا کاغيذ اوچون جلدليکله پلاستيک دويمه‌لره باسيرسان. سونرا دايانير و چيخيب گئديرسن. نؤوبتي دفعه سما ايشيقلانير و سن گئري قاييديرسان.


ایکی:بيز آزاديق
بو آنلار سؤزسوز کي، چاشديريجي و قورخولو تاثير باغيشلايير. آنجاق سارتر بونلاري دئمکله، بيزيم ديقتيميزي اساس مسئله‌يه يؤنلنديرمه‌يه چاليشير: حياتا بو باخيش بوجاغي اينسانين آزادليق سرحدلريني داها دا گئنيشلنديرير. حيات بيزيم دوشوندويوموزدن ده غئيري-عاديدير. حيات اؤزونده گئنيش ايمکانلار داشيماقدادير. شئيلر هئچ ده بيزيم اونلاري گؤرمه‌يه اؤيرشديیيميز کيمي دئييللر. بيز گونده‌ليک قايغيلاردان، مسئوليتدن آزاد اولدوغوموز آنلاردا داها آزاد شکيلده خيالا دالير، دوشونوروک. بيز يا گئجه‌لر، يا خسته ياتارکن ويا قاتارلا اوزون سفرلره چيخديقدا بئينيميزين دوشونمک ايسته‌ديیي شئيلره آزادليق وئرير، اؤيرشميش اولدوغوموز عنعنه وي دوشونجه فورمالاريندان قورتولور و قئيدي-عادي خياللارا داليريق. بو آنلار اينساني هم ناراحات ائدير، هم ده اونا داها چوخ آزادليق حيسي وئرير. نتيجه‌ده، بيز ائويميزدن چيخيب گئده، موناسيبتلريميزي سونلانديرا، ياشاديغيميز اينساني بير داها گؤرمه‌يه بيلريک. بيز ايشدن چيخار و باشقا اؤلکه‌يه گئده‌رک، حياتيميزي تاماميله يئني تمللر اوزرينه قورا بيلريک.
بوتون بو سئناريلرين باش وئرمه‌مه‌سي اوچون بيزيم چوخ جيدي سببلريميز وار. آنجاق سارتر بو چاشديريجي آنلارين تصويري ايله حيات حاقيندا فرقلي دوشونمه یيميزي ايسته‌يير. سارتر بيزي اوتوروشموش، نورمال دوشونجه فورماسيندان اوزاقلاشديراراق خيال دونياميزي داها آچيق و آزاد ائتمه‌يه چاليشير.
بيز آزادليغيميزي تام آنلامدا درک ائتديکدن سونرا، سارترين ايفاده ائتديیي کيمي، اگزيستئنسياليزمين "ايضطيراب"ينا داوام گتيره بيله‌جه بيک. قورخولو دا اولسا، حياتدا هر شئي باش وئره بيلر. بئله کي، اولدن هئچ نه موعين اولونماييب. اينسانلار حياتي ياشاديقجا اونون يولونو موعين ائدير و اونلار ايسته‌نيلن آن زنجيرلري قيريب آتا بيلرلر. اصلينده "ائوليليک" ،"ايش" آدلانديريلان سؤزلرده اينساني محدودلاشديران هئچ نه يوخدور. بونلار بيزيم شئيلره ياپيشديرديغيميز ائتيکئتلردير. حقيقي واراولوشچولار ايسته‌نيلن آن بو ائتيکئتلري قوپارديب آتماقدا آزادديرلار. "ايضطيراب" سؤزو قورخونجدور، آنجاق سارتر ايضطيرابين ماهيتينده يئتکينليیي، بيزيم تام آنلامييلا ياشاديغيميزي، رئالليغي - اونون آزادليغي، ايمکانلاري و سئچيم چتينليکلرييله بيرگه - دوزگون قاوراديغيميز گؤروردو.


اوچ: بيز "کؤهنلميش اينانجلا" ياشاماماليييق
آزادليغي تام آنلامييلا درک ائتمه‌دن ياشانيلان حياتا سارتر "کؤهنلميش اينانج" آديني وئرميشدي.
بيز نه‌لريسه محض اولجه‌دن موعين اولونموش يوللا ائتمکله، باشقا سئچيم ايمکانلارينا گؤز يوموروق و "کؤهنلميش اينانجين" تاثيرينه دوشوروک. اگر بيز موعين ائديلميش ايشي گؤرمکده، موعين ائديلميش اينسانلا ياشاماقدا، موعين ائديلميش يئرده اولان ائوده ياشاماقدا ايصرار ائديريکسه، دئمک کي، کؤهنلميش اينانجا باغليييق.
سارتر "کؤهنلميش اينانجين" اَن مهشور تصويريني "وارليق و هئچليک" اثرينده وئريب. سارتر کافه لرين بيرينده اولارکن قارسونون حددن آرتيق رولا گيرمه‌سيني حئيرتله موشاهيده ائدير. قارسون اؤزونو ائله آپارير کي، ائله بيل او آزاد اينسان دئييل، محض قارسون کيمي دوغولوب. سارتر يازير: "اونون حرکتلري حددن آرتيق دوز، دقيق و چئويکدير. او آشاغييا دوغرو حددن آرتيق چوخ ايستکله اَييلير. اونون موشترينين سيفاريشينه اولان ماراغي، موشتري ايله دانيشارکن سس تونو اندازه‌ني کئچير..."
سارترين دياقنوزونا گؤره بو قارسون کؤهنلميش اينانجدان اذيت چکمکده‌دير. بو اينسان اؤزونو اينانديريب کي، او آنجاق قارسون اولا بيلر. او، آزاد بير وارليق کيمي جازمئن، پيانيست و يا شيمال دنيزينده باليقچي اولماق ايمکانيني تاماميله اينکار ائدير. همين بو داشلاشميش، سئچيم آزادليغيني اينکار ائدن باخيش بوجاغيني موعاصير دؤورده آی تی مئنئجئرينده و يا اوشاغيني مکتبدن گؤتورن واليدئينده ده موشاهيده ائتمک اولار. بو شخصلردن هر بيري عئيني دويغونو حيس ائدير: من ائتمکده اولدوغوم شئيي ائتمه‌لييم، منيم سئچيميم يوخدور، من آزاد دئييلم، منه بيچيلميش رول مني مجبور ائدير کي، ائتمه‌لي اولدوغوم شئيي ائديم.
هر کسين وارولماق آنلاميندا آزادليغي ايله آمئريکان ساياق اؤزونه-کؤمک (Self-help) سهو سالينماماليدير. اؤزونه کؤمک ايدئياسي اينسانين عذاب چکمه‌دن، هئچ بير قوربان وئرمه‌دن نسه ائتمک آزادليغيني ايفاده ائدير. سارتر بو معنادا داها قارامات و تراژيک دوشونجه‌ده دير. او ساده جه بيلديرمک ايسته‌يير کي، بيز نورمالدا دوشوندويوموزدن داها چوخ سئچيم آزادليغينا صاحيبيک. حتّي او درجه‌ده کي، بيز اينتيحار بئله ائتمک ايمکانينا صاحيب اولماليييق. سارتر اينتيحار سئچيميني چيلغينجا مودافيعه ائديردي.

دؤرد: بيز کاپيتاليزمي داغيتماقدا آزاديق
اينسانلارين آزادليغي دادماقدا قارشيسينا چيخان اَن بؤيوک انگللردن بيري پولدور. بير چوخوموز بير چوخ مومکون ايمکانلاري (خاريجه گئديب يئني کاريئرا قورماق، سئوگيليني ترک ائتمک و باشقا) محض پول فاکتورونا گؤره ردد ائديريک. بيز دئييريک: "اگر پول پروبلئمي اولماسايدي..."
پول قارشيسيندا اينسانين بو عاجيزليیي سارتري اَن چوخ هيددتلنديرن مسئله‌لردن بيري ايدي. او، بو پروبلئمي سياسي موسطويه کيمي چيخارميشدي. اونون ظنينجه، کاپيتاليزم سيستئمي بدهئيبت بير ماشين کيمي ساختا، رئالليقلا سسلشمه‌ين احتيياج آنلاييشيني ياراديب. بو بدهئيبت بيزه دئيير: سن فيلان قدر ايشله‌مه‌ليسن، محض بو اشياني آلماليسان، اينسانلارا امگينه گؤره آشاغي ماعاش وئرمه‌ليسن. آنجاق بورادا بيز يالنيز آزادليغيميزين و باشقا جور ياشاماق ايمکانيميزين اينکاريني گؤروروک. بو دوشونجه‌لر سارترين حياتي بويونجا مارکيسيزمله ماراقلانماسينا سبب اولموشدو (آنجاق اونون اؤزو سووئت و فرانسيز کومونيست پارتيياسينين کسکين تنقيدچيسي ايدي). مارکيسيزم نظري سويه‌ده پولون، مادديياتين، خوصوصي مولکيتين رولونو آزالتماقلا اينسانلارا آزادليقلاريني دويا-دويا ياشاماسينا ايمکان وئريردي.
بوتون بو دئييلنلر بيزي عذاب وئريجي سواللارا دوغرو آپارير: فوندامئنتال آزادليغيميزا قوووشماق اوچون آپاريلان سيياستي دَييشه بيله‌جه یيکمي؟ بيز دونيايا باخيشيميزي کؤکوندن نئجه دَييشه بيلريک؟ بير اينسان بير هفته عرضينده نه قدر ايشله‌مه‌ليدير؟ تلویزیوندا گؤستريلنلري، گئتديیيميز تعطيل يئرلريني، مکتب درسليکلريني ياخشييا دوغرو نئجه دَييشک؟ زهر ساچان، پروپاقاندا ايله آغزينا کيمي دولموش مئدياميزي نئجه دَييشمه‌ليیيک؟
قالاق-قالاق يازماسينا باخماياراق (حسابلامالارا گؤره، سارتر گون عرضينده 5 صحيفه يازيردي)، سارتر اؤزو بو فيکيرلري ايجرا ائتميردي. او، بيزه ايمکانلاري گؤسترير، بيزه قالانسا بو وئريلن تاپشيريقلاري يئرينه يئتيرمکدير.


نتيجه
سارتر بيزه شئيلرين دوشوندويوموز کيمي اولماديقلاريني ايضاح ائتمه‌يه چاليشير. او بيزيم بير جانلي، فرد کيمي بؤيوک پوتئنسياليميزين اولدوغونو يورولمادان وورغولاييردي.
سارتر بيزي وارولمانين دَييشيکنليیيني قبول ائتمه یيميزي، بو دَييشکنليیين اساسیندا يئني اينستيتوتلار، ايدئيالار، ورديشلر، حياتا باخيشلار قازانماغيميزا چاغيريردي. اگر بيز قبول ائتسک کي، حيات اؤنجه‌دن موعين اولونموش منطيقي اساسلارا دايانمير، ماهيت اعتيباري ايله معنالي دئييل، او زامان، بيز عنعنه نين، مؤوجود دورومون ازيجي آغيرليغيندان قورتولار و راحات نفس آلاريق. سارتر بيزه اَن چوخ جاوان واختلاريميزدا يارارلي اولور. چونکي بيز همين دؤورده عاييله نين، سوسيال گؤزلنتيلرين باسقيسيندان جانا دويوروق. همين بو قارانليق آنلاردا بيز آنلاييريق کي، چوخ اولماسا دا، نه‌لريسه دَييشمه‌يه واختيميز وار.

متنین اینگیلیسجه سینین قایناغی: Philosophers Mail

متنین آذربایجان تورکجه سینین قایناغی: kultura.az
اينگيليسجه‌دن چئويردي: ائمين آسلان

بیرلیک-مئدیا طرفیندن عرب الیفباسینا کؤچورولموشدور

دوشونجه - اندیشه

ساخت و پرداخت هویتی در ایران/ سعید پیوندی

ساخت و پرداخت هویتی در ایران/ سعید پیوندی
ایرانی بودن به چه معناست و این حس هویتی مشترک میان مردمان سرزمینی که در داخل مرزهای امروزی کشور زندگی می‌کنند از ادامه...

ستارخان دوشونجه لرینی ، هله ده دوشونمه ین لر وار/ ابراهیم...

ستارخان دوشونجه لرینی ، هله ده دوشونمه ین لر وار/ ابراهیم...
چاغداش تاریخیمیزده اؤز دؤوروندن ایرلی گئدن اینسانلاریمیز آز اولماسا دا آراسیرا اؤزگه اولوسلارین بویوندوروغو ادامه...

شاید مسأله حق تحصیل به زبان مادری باشد!/ سعید متین پور

شاید مسأله حق تحصیل به زبان مادری باشد!/ سعید متین پور
در نخستین سال‌های دهه‌ی ۶۰ خورشیدی «حبیب ساهر» مدرس و مؤلف علم جغرافیا و شاعر نوپرداز با پرتاب خود از بالکن ادامه...

طبقه کارگر و مسأله ملی/ و. ای. لنین

طبقه کارگر و مسأله ملی/ و. ای. لنین
روسیه، تا آنجایی که به مسأله ملیتهای او مربوط می‌باشد، کشوری است مختلط. سیاست حکومت که همانا سیاست ملاکین ادامه...

گونئيده ادبي تنقيد، ادبياتين آپاريجي گوجونه چئوريلمه ليدير… /...

گونئيده ادبي تنقيد، ادبياتين آپاريجي گوجونه چئوريلمه ليدير… / اسمیرا...
کوچورن: ائلیار پولاد قئيد ائدک کي، سون ايللرده بو ساحه ده خوصوصي جانلانما حيس اولونور. اوللر ديقتدن کنار قالميش ادامه...

سون ماتريال